درسنامه آموزشی فارسی (1) کلاس دهم

روان‌خوانی: پیرمرد چشم ما بود

بار اوّل که پیرمرد را دیدم در کنگرۀ نویسندگانی بود که خانۀ فرهنگ شوروی در تهران عَلَم کرده بودند؛ تیر ماه 1325. زبر و زرنگ می‌آمد و می‌رفت. دیگر شعرا کاری به کار او نداشتند. من هم که شاعر نبودم، و علاوه بر آن، جوانکی بودم و توی جماعت، بُر خورده بودم. شبی که نوبت شعر خواندن او بود، یادم است برق خاموش شد و روی میز خطابه شمعی نهادند و او «آی آدم‌ها»یش را خواند.

تا اواخر سال 26 یکی دو بار به خانه‌اش رفتم. خانه‌اش کوچۀ پاریس بود. شاعر از «یوش» گریخته و در کوچۀ پاریس! عالیه خانم رو نشان نمی‌داد و پسرشان که کودکی بود، دنبال گربه می‌دوید و سر و صدا می‌کرد.

قلمرو زبانی: کنگره: واژه‌ای فرانسوی به معنای مجمعی از دانشمندان و یا سیاستمداران که دربارۀ مسائل علمی یا سیاسی بحث کنند. [فرهنگستان زبان و ادب فارسی، معادل «همایش» را برای آن به تصویب رسانده است.] / بُر خوردن: در میان قرار گرفتن / خطابه: سخنرانی، خطبه‌خواندن، وعظ‌کردن / آی آدم‌ها: نام یکی از شعرهای معروف نیما یوشیج / یوش: زادگاه نیما یوشیج.
قلمرو ادبی: عَلَم کردن: کنایه از برپا کردن / بُر خوردن: کنایه از به طور اتّفاقی در میان جمعی قرار گرفتن / رو نشان ندادن: کنایه از صمیمی نشدن

دیگر او را ندیدم تا به خانۀ شمیران رفتند؛ شاید در حدود سال 29 و 30. یکی دو بار با زنم به سراغشان رفتیم. همان نزدیکی‌های خانۀ آنها تکّه زمینی وقفی از وزارت فرهنگ گرفته بودیم و خیال داشتیم لانه‌ای بسازیم. راستش اگر او در آن نزدیکی نبود، آن لانه ساخته نمی‌شد و ما خانۀ فعلی را نداشتیم. این رفت و آمد بود و بود تا خانۀ ما ساخته شد و معاشرت همسایگانه پیش آمد. محل هنوز بیابان بود و خانه‌ها درست از سینۀ خاک درآمده بودند و در چنان بیغوله‌ای آشنایی غنیمتی بود؛ آن هم با «نیما». از آن به بعد که همسایۀ او شده بودیم، پیرمرد را زیاد می‌دیدم؛ گاهی هر روز؛ در خانه‌هامان یا در راه. او کیفی بزرگ به دست داشت و به خرید می‌رفت و بر می‌گشت. سلام علیکی می‌کردیم و احوال می‌پرسیدیم و من هیچ فکر نمی‌کردم که به زودی خواهد رسید روزی که او نباشد.

گاهی هم سراغ همدیگر می‌رفتیم؛ تنها یا با اهل و عیال. گاهی درد دلی، گاهی مشورتی از خودش یا از زنش یا دربارۀ پسرشان که سالی یک بار مدرسه عوض می‌کرد و هر چه می‌گفتیم بحران بلوغ است و سخت نگیرید، فایده نداشت.

قلمرو زبانی: وقفی: منسوب به وقف، وقف: زمین یا دارایی و ملکی که برای مقصود معیّنی در راه خدا اختصاص دهند / لانه: خانۀ کوچک / معاشرت: ارتباط، دوستی، رفت‌وآمد داشتن با کسی / بیغوله: کنج، گوشه‌ای دور از مردم /عیال: زن و فرزندان، زن / بُحران: آشفتگی، وضع غیرعادی.
قلمرو ادبی: اهل و عیال و پسر: مراعات نظیر / سینۀ خاک: اضافۀ استعاری و تشخیص / لانه: استعاره از خانه / لانه و خانه: جناس ناهمسان.

زندگی مرفّهی نداشتند. پیرمرد شندرغازی از وزارت فرهنگ می‌گرفت که صرف و خرج خانه‌اش می‌شد. رسیدگی به کار منزل اصلاً به عهدۀ عالیه خانم بوده کهه برای بانک ملّی کار می‌کرد و حقوقی می‌گرفت و بعد که عالیه خانم بازنشسته شد، کار خراب‌تر شد. پیرمرد در چنین وضعی گرفتار بود. به خصوص این ده سالۀ اخیر، و آنچه این وضع را باز هم بدتر می‌کرد، رفت و آمد شاعران جوان بود.

عالیه خانم می‌دید که پیرمرد چه پناهگاهی شده است، برای خیل جوانان، امّا تحمل آن همه رفت و آمد را نداشت؛ به خصوص در چنان معیشت تنگی. خودش هم از این همه رفت و آمد به تنگ آمده بود.

قلمرو زبانی: مرفّه: راحت و آسوده / شِندِرغاز: پولی اندک و ناچیز (به صورت چندرغاز نیز به کار می‌رود) / خیل: گروه، دسته.
قلمرو ادبی: به تنگ آمدن: کنایه از خسته شدن / پیرمرد مانند پناهگاه: تشبیه.

هر سال تابستان به یوش می‌رفتند. خانه را اجاره می‌دادند یا به کسی می‌سپردند و از قند و چای گرفته تا تَره بار و بُنشَن و دوا درمان، همه را فراهم می‌کردند و راه می‌افتادند؛ درست همچون سفری به قندهار، هم ییلاقی بود هم صرفه‌جویی می‌کردند.

قلمرو زبانی: تره‌بار: میوه‌های تازه، مقابل خشکبار / بُنشَن: خوار و بار از قبیل نخود و لوبیا و عدس / ییلاق: محلّ سکونت تابستانی، مقابل قشلاق
قلمرو ادبی: سفری به قندهار: کنایه از سفر دور و طولانی / تره‌بار و بنشن و چای و دوا: مراعات نظیر

امّا من می‌دیدیم که خود پیرمرد در این سفرهای هر ساله به جست‌وجوی تسلّایی می‌رفت؛ برای غم غربتی که در شهر به آن دچار می‌شد. نمی‌دانم خودش می‌دانست یا نه که اگر به شهر نیامده بود، نیما نشده بود.

مسلماً اگر درها را به رویش نبسته بودند، شاید وضع جور دیگری بود. این آخری‌ها فریاد را فقط در شعرش می‌شد جُست. نگاهش آرام و حرکاتش و زندگانی‌اش بی‌تلاطم بود و خیالش تخت.

قلمرو زبانی: تسلّا: آرامش یافتن / غربت: تنهایی، دوری از وطن / نیما نشده بود: در شاعری به شهرت نمی‌رسید / تلاطم: آشوب، به هم خوردن
قلمرو ادبی: در بستن: کنایه از محدود کردن / تخت‌بودن خیال: کنایه از راحتیِ خیال / فریاد: مجاز از اعتراض

به همین طریق بود که پیرمرد، دور از هر ادایی به سادگی در میان ما زیست و به ساده‌دلی روستایی خویش از هر چیز تعجّب کرد و هر چه بر او تنگ گرفتند، کمربند خود را تنگ‌تر بست تا دست آخر با حقارت زندگی‌هامان اُخت شد. همچون مروارید در دل صدف کج و کوله‌ای سال‌ها بسته ماند. در چشم او که خود چشم زمانۀ ما بود، آرامشی بود که گمان می‌بردی شاید هم به حق از سر تسلیم است؛ امّا در واقع طمأنینه‌ای بود که در چشم بی‌نور یک مجسّمۀ دورۀ فراعنه هست.

در این همه سال که با او بودیم، هیچ نشد که از تن خود بنالد. هیچ بیمار نشد؛ نه سردردی نه پادردی و نه هیچ ناراحتی دیگر. فقط یک بار، دو سه سال قبل از مرگش شنیدم که از تن خود نالیده؛ مثل اینکه پیش از سفر تابستانۀ یوش بود.

قلمرو زبانی: حقارت: خواری، پستی / اُخت شد: خو گرفت، عادت کرد / طُمأنینه: آرامش و قرار / فراعنه: جمع فرعون، پادشاهان قدیم مصر.
قلمرو ادبی: کمربند خود را تنگ‌تر بست: کنایه از مقاومت بیشتری کرد / اُخت شد: کنایه از خو گرفت و عادت کرد / نیما مانند مروارید: تشبیه / آرامش در چشم نیما مانند طمأنینه در چشم یک مجسّمه: تشبیه / صدف کج‌وکوله: استعاره از جامعۀ نابسامان / چشم زمانه و دل صدف: اضافۀ استعاری و تشخیص / چشم و تن: آرایۀ تکرار / در چشم او: چشم، مجاز از نظر و اندیشه / چشم زمانۀ ما بود: ایهام: 1- چشمی بیدار در زمانۀ ما بود 2- مانند چشم، عزیز و گرامی بود.

شبی که آن اتّفاق افتاد، ما به صدای در از خواب پریدیم؛ گمان کردم میراب است. خواب که از چشمم پرید و از گوشم، تازه فهمیدم که در زدن میراب نیست و شَستم خبردار شد. گفتم: «سیمین! به نظرم حال پیرمرد خوش نیست». کُلفَتشان بود، وحشت زده می‌نمود.

قلمرو زبانی: میراب: مسئول تقسیم آب جاری در خانه‌ها و مزارع و باغ‌ها / کُلفَت: خدمتکار، کنیز.
قلمرو ادبی: شستم خبردار شد: کنایه از اینکه پی بردم و فهمیدم / خواب از چشم و گوشم پرید: کنایه از بیدار شدن

مدّتی بود که پیرمرد افتاده بود. اوّل بار در عمرش، جز در عالم شاعری، یک کار غیر عادی کرد؛ یعنی زمستان به یوش رفت و همین یکی کارش را ساخت. از یوش تا کنارهٔ جادّۀ چالوس روی قاطر آورده بودندش.

امّا نه لاغر شده بود، نه رنگش برگشته بود؛ فقط پاهایش باد کرده بود و از زنی سخن می‌گفت که وقتی یوش بوده‌اند، برای خدمت او می‌آمده، می‌‌نشسته و مثل جغد او را می‌پاییده؛ آن قدر که پیرمرد رویش را به دیوار می‌کرده و خودش را به خواب می‌زده و من حالا از خودم می‌پرسم که نکند آن زن فهمیده بود؟

قلمرو زبانی: قاطر: استر / «ـَ ش» در آورده بودندش: نقش مفعول دارد. (او را آورده بودند).
قلمرو ادبی: افتاده بود: کنایه از مریض بود / کارش را ساخت: کنایه از نابود و ناتوان کردن / زن مانند جغد: تشبیه.

هر چه بود آخرین مطلب جالبی بود که از او شنیدم. هر روز سری می‌زدیم؛ آرام بود و چیزی نمی‌خواست و در نگاهش همان تسلیم بود، و حالا... .

چیزی به دوشم انداختم و دویدم. هرگز گمان نمی‌کردم که کار از کار گذشته باشد. گفتم لابد دکتری باید خبر کرد یا دوایی باید خواست. عالیه خانم پای کرسی نشسته بود و سر او را روی سینه گرفته بود و ناله می‌کرد: «نیمام از دست رفت!».

آن سر بزرگ داغ داغ بود؛ امّا چشم‌ها را بسته بودند؛ کوره‌ای تازه خاموش شده. باز هم باورم نمی‌شد. عالیه خانم بهتر از من می‌دانست که کار از کار گذشته است؛ ولی بی‌تابی می‌کرد و هی می‌پرسید: «فلانی! یعنی نیمام از دست رفت؟».

و مگر می‌شد بگویی آری؟ عالیه خانم را با سیمین فرستادم که از خانۀ ما به دکتر تلفن کنند. پسر را پیش از رسیدن من فرستاده بودند سراغ شوهر خواهرش. من و کُلفتِ خانه کمک کردیم و تن او را، که عجیب سبک بود، از زیر کرسی درآوردیم و رو به قبله خواباندیم.

گفتم: «برو سماور را آتش کن؛ حالا قوم و خویش‌ها می‌آیند» و سماور نفتی که روشن شد، گفتم رفت قرآن آورد. لای قرآن را باز کردم؛ آمد: «والصّافّات صفّا».

قلمرو زبانی: تسلیم: فرمانبرداری، پذیرش شکست / والصّافّاتِ صفّاً: سوگند به فرشتگان صف در صف (آیۀ 1، سورۀ 37).
قلمرو ادبی: آن سرِ بزرگ: مجاز از وجود نیما / کوره: استعاره از سرِ نیما / کار از کار گذشتن: کنایه از دیر شدن و ناامیدی / از دست رفتن: کنایه از مردن / آتش کردن: کنایه از روشن کردن / لای قرآن باز کردن: کنایه از استخاره گرفتن / و الصّافّاتِ صفّاً: تضمین آیۀ قرآن.

ارزیابی شتاب زده، جلال آل احمد